Czy moje dziecko ma zespół Aspergera?

Ostatnimi laty problem zespołu Aspergera stał się tematem bardzo modnym i często omawianym. Niestety jednak „popularność” zaburzeń często przyczynia się do ich pochopnego diagnozowania.

Coraz powszechniejsza znajomość problematyki ZA jest zjawiskiem pozytywnym, ponieważ dzięki niej wiele dzieci może liczyć na specjalistyczną diagnozę, terapię lub zwyczajną ludzką tolerancję i zrozumienie. Problem pojawia się wtedy, gdy wiedza o zaburzeniu nie jest poparta wystarczającym poznaniem pacjenta, a o zespole Aspergera wyrokują osoby, których znajomość dziecka ogranicza się do kilku sporadycznych spotkań lub informacji. Takie pochopne diagnozy wprawiają nieznających tematyki rodziców w często niepotrzebne stresy i lęki.

W tym krótkim tekście postaram się pokazać główne, charakterystyczne zachowania, które mogą wystąpić u dzieci z zespołem Aspergera. Mam nadzieję, że zapoznanie się z nimi rozwieje wątpliwości rodziców zadających sobie pytanie: czy moje dziecko ma zespół Aspergera?

Wśród nieznajomych

W pierwszych latach życia rozwój dziecka z zespołem Aspergera nie musi różnić się od rozwoju jego rówieśników. Postawienie diagnozy we wczesnym dzieciństwie jest niezwykle trudne ze względu na bardzo niecharakterystyczne i dyskretne objawy. Często dzieci te dobrze radzą sobie w kręgu rodziny oraz bliskich znajomych. Kłopoty zaczynają się, gdy dziecko idzie do przedszkola lub szkoły i wchodzi w nowe środowisko. Wtedy to występują trudności z inicjowaniem interakcji rówieśniczych.

Na początku nauki w szkole dzieci z zespołem Aspergera, tak jak wszystkie inne, pragną stać się częścią grupy, posiadać przyjaciela i próbują włączyć się w społeczność klasową. Mimo (często wysokich) zdolności intelektualnych znacznie odstają od rówieśników pod względem umiejętności społecznych. Są obojętne na wpływy i modę panującą w grupie, mają problemy z rozpoczęciem rozmowy z innym dzieckiem, a próby nawiązania kontaktu mogą być nieudolne (infantylne, zbyt ufne, naiwne). Zachowania te powodują, że dzieci z ZA są niewłaściwie rozumiane i często odrzucane przez rówieśników, a nawet stają się obiektem kpin i żartów. Izolacja, brak przyjaźni, świadomość bycia innym prowadzi do ukrywania myśli i uczuć, surowej samokrytyki oraz wycofania, a nawet depresji. Niektóre dzieci przyjmują pozycję obserwatora lub spędzają czas z dziećmi młodszymi albo starszymi od siebie. Mogą także preferować kontakt z ludźmi dorosłymi, którzy są dla nich bardziej interesujący i tolerancyjni.

Niezrozumiane sygnały

Osoba z zespołem Aspergera ma problemy z właściwym interpretowaniem sygnałów pozawerbalnych. Podczas rozmowy nie reaguje właściwie na zmiany wyrazu twarzy czy gesty współrozmówcy. Również jej mimika nie wyraża oczekiwanych emocji. A gesty i postawa ciała będące odzwierciedleniem reakcji na myśli, odczucia i zachowanie innych osób są prawie nieobecne.  

Dużą trudność stanowi też nawiązanie kontaktu wzrokowego z rozmówcą, podczas słuchania jego wypowiedzi lub przy zwracaniu się do innych. Dziecko z ZA ma trudności ze zrozumieniem emocji innych ludzi i z wyrażaniem własnych odczuć. Jego zachowanie wydaje się obojętne lub jest zbyt emocjonalne, nieadekwatne do sytuacji. Zdarza się, że prawidłowo odczytuje emocje innych osób, lecz nie wie, jak na nie zareagować, bądź reaguje niewłaściwie. Dziecko może nie rozumieć pewnych zasad społecznych i zdarza się, że popełnia gafy, robiąc bądź mówiąc coś, co może drażnić lub sprawić przykrość innym osobom. Dziecko z zespołem Aspergera często nie zdaje sobie sprawy z istnienia niepisanych reguł zachowań. Kiedy jednak zostaną mu one wyjaśnione, ma tendencję do rygorystycznego przestrzegania zasad i może się zdenerwować w sytuacji, gdy znane mu normy zostaną przez innych złamane. Uczy się zasad zachowań społecznych bardziej drogą intelektualną i przyjmowania gotowych instrukcji niż przez naturalną intuicję.

W rozmowie

U osób z ZA nie obserwuje się znacznego opóźnienia rozwoju języka, mają one jednak problem z pragmatyką, czyli sztuką konwersacji. Wraz z rozwojem i zdobywaniem nowych umiejętności ich zasób słów staje się bardzo duży. Mimo to dzieci te mają problemy z rozpoczęciem, prowadzeniem i kończeniem nawet prostej rozmowy. Nie potrafią tworzyć spójnych wypowiedzi, nawiązywać do zdań wcześniej wygłoszonych przez współrozmówców i odczytywać zasadniczego sensu konwersacji. Nie posiadają umiejętności przyjmowania perspektywy osoby, z którą rozmawiają: czy należy jej udzielić dodatkowych informacji, czy jest zainteresowana, a może znudzona. Podczas rozmowy przerywają rozmówcy lub mówią razem z nim. Bierze się to z trudności w rozpoznaniu sygnałów wskazujących, że mogą zacząć mówić. Ich wypowiedzi są przerywane licznymi momentami ciszy, zamyśleniami oraz zmianami tematu na taki, w którym czują się pewnie. Dzieci mogą mówić zbyt mało lub zbyt dużo. Czasem mają problemy ze znalezieniem słów lub milczą. Są szczególnie gadatliwe, gdy mogą się wypowiadać na temat swoich zainteresowań i fascynacji.

Osoby z tym zaburzeniem zazwyczaj interpretują wypowiedzi w sposób dosłowny, nie dostrzegają ich ukrytego, przenośnego znaczenia, nie rozumieją sarkazmu, ironii, gry słów, żartów. W ich wypowiedziach brak zróżnicowania tonu głosu, nacisku i rytmu mowy. Brak modulacji głosu powoduje, że mowa wydaje się monotonna, a dykcja jest przesadnie precyzyjna. Słuchając wypowiedzi innych ludzi, dziecko może mieć również problem ze zrozumieniem znaczenia zmiany tonu, modulacji lub akcentu na dane słowa

Koordynacja ruchowa

Większość dzieci z zespołem Aspergera charakteryzuje opóźnienie rozwoju motorycznego i niesprawność ruchowa. Brak koordynacji pomiędzy kończynami górnymi i dolnymi ujawnia się np. w czasie łapania i rzucania piłką lub w czasie gry w piłkę nożną. Skutkiem tej dysfunkcji jest wykluczenie dziecka z najbardziej popularnych gier zespołowych. Unika tego typu aktywności, ponieważ zdaje sobie sprawę ze swoich ograniczeń lub jest eliminowane z gry, ponieważ psuje wynik swojej grupy. Trudności uwidaczniają się także podczas zadań wymagających utrzymania równowagi: stania na jednej nodze z zamkniętymi oczami, chodzenia po linii, jazdy na rowerze lub deskorolce.

Wiele dzieci z zespołem Aspergera ma problemy z wykonywaniem prostych czynności samoobsługowych, takich jak ubieranie się, zawiązywanie sznurowadeł. Sprawiają im trudność również takie czynności, jak wycinanie, lepienie, przyklejanie, a także pisanie, rysowanie po śladzie, przepisywanie tekstów oraz przerysowywanie rysunków. Ich pismo jest nierówne, mało czytelne.

Gdy zmysły zawodzą

Znaczna część dzieci z zespołem Aspergera jest wrażliwa na bodźce zmysłowe: na dźwięk, dotyk, smak i konsystencję pokarmów, zapach. Wysokie tony, nagły lub intensywny hałas może być dla dziecka trudny do zniesienia, albo może je jedynie rozpraszać. Problemem jest także oddzielenie dźwięku od hałasu w tle, np. głosu nauczyciela, zrozumienie własnej wypowiedzi, jeżeli istnieją wkoło konkurencyjne dźwięki. Dziecko może mieć trudności z percepcją wizualną: w ocenie bliskości przedmiotu, odróżnienia przedmiotu od tła, jak również rozpoznawaniu różnic w przedmiotach podobnych.

Wiedza nieużyta

Osoby z zespołem Aspergera funkcjonują w granicach normy intelektualnej lub nieco powyżej. Jednak rozwój funkcji poznawczych przebiega nieharmonijnie. Mają bardzo dobrze rozwiniętą pamięć wizualną. Łatwiej zapamiętują, gdy treść zostanie im przedstawiona za pomocą scen i obrazów, niż wtedy, kiedy się o niej tylko mówi. Wyjątkowa jest też pamięć długoterminowa: dzieci przypominają sobie coś (zwłaszcza w formie obrazów) sprzed bardzo długiego czasu, nawet z okresu wczesnego dzieciństwa. Pamiętają wielkie ilości faktów, terminów, słów, szczególnie gdy dotyczą one interesujących je dziedzi

U dzieci z zespołem Aspergera obserwuje się pewną sztywność myślenia, niedostosowanie się do zmian i niespodzianek. Często rozumują jednotorowo i mają problemy z szukaniem różnych, alternatywnych rozwiązań. Nie wyciągają też wniosków z popełnionych błędów. Wolą powtarzać te same, poznane strategie, mimo że nie przynoszą one pożądanego rezultatu. Wyuczone umiejętności często nie są wykorzystywane w nowych, nieznanych sytuacjach. Osoby z ZA nie potrafią uogólnić zdobytej wiedzy i odkryć, że to, czego się nauczyły, może mieć wiele zastosowań. Duży problem stanowi też myślenie perspektywiczne. Trudno im przewidzieć i myśleć w kategoriach skutków, jakie coś może mieć w przyszłości. Problematyczne jest również dokonanie wyboru, dlatego dzieci te często z niego rezygnują lub ich wybór jest nieprzemyślany.

Własny świat

Dzieci z ZA mogą stwarzać alternatywny wyobrażeniowy świat. Jest on dla nich ucieczką, gdy nie rozumieją lub nie są rozumiani w świecie realnym. Może to być również jedna z nielicznych rozrywek, której się w pełni oddają. Uczeń z ZA bywa też bardzo wrażliwy na wszelką krytykę (szczególnie tę publiczną). Jeśli jest najmniejsza szansa popełnienia błędu, rezygnuje z podjęcia nowego zadania. Działania zespołowe i związane z rywalizacją są dla niego stresujące.

Dzieci z zespołem Aspergera w wielu przypadkach wykazują silne zainteresowanie kolekcjonowaniem szczególnych przedmiotów lub informacji. Zainteresowania te realizowane są w samotności i nie służą nawiązywaniu interakcji z innymi dziećmi. Kolekcje te są często zupełnie niezależne od trendów w grupie rówieśniczej. Dominują w sposobie spędzania wolnego czasu i w rozmowach. Każda zbierana rzecz ma swoje miejsce i często sposób porządkowania tych przedmiotów jest logiczny tylko dla zainteresowanego.

Powtarzalnie równa się bezpiecznie

Osoba z ZA, nie radząc sobie ze zmiennością życia codziennego, próbuje uczynić je bardziej przewidywalnym i logicznym. Dlatego wprowadza w swoje życie czynności rutynowe. Ustalenie rutyny wyklucza możliwość zmiany. Odstępstwo od rutyny powoduje poczucie lęku i zdenerwowanie.

***

Nie ma dwóch takich samych osób z zespołem Aspergera, u których objawy wyglądają identycznie. Typowe dla ZA symptomy zachowań mogą różnić się u poszczególnych osób natężeniem, częstością występowania[iii]. Dlatego zdiagnozowanie tego zaburzenia wymaga specjalistycznej wiedzy i doświadczenia, i powinno opierać się na dokładnej obserwacji dziecka w całym spektrum jego zachowań i umiejętności.

Bibliografia

Attwood T. (2006). Zespół Aspergera. Poznań.

Budzińska A., Wójcik M. (2010). Zespół Aspergera. Gdańsk.

Komender J., Jagielska G., Bryńska A. (2009). Autyzm i zespół Aspergera. Warszawa.

Parker J., Randell P. (2001). Autyzm. Jak pomóc rodzinie. Gdańsk.

Winter M. (2011). Zespół Aspergera. Co nauczyciel wiedzieć powinien. Warszawa.

 

 

[i] Attwood T. (2006). Zespół Aspergera. Poznań. s. 28.

[ii] Winter M. (2011). Zespół Aspergera. Co nauczyciel wiedzieć powinien. Warszawa. s. 10.

[iii] Budzińska A., Wójcik M. (2010). Zespół Aspergera. Gdańsk. s. 11.