Rozumienie śmierci przez dziecko                                      

     W naszym społeczeństwie temat śmierci jest tematem tabu. Przysparza wiele problemów, ponieważ ludzie z łatwością trzymają się stereotypów, a one często mówią o tym, że kwestie przemilczane po prostu nie istnieją.

     Już noworodki poszukują w swoim otoczeniu zapachu, głosu, dotyku bliskiej osoby. Kiedy nie udaje im się ich znaleźć lub otrzymują je jedynie od czasu do czasu, stają się napięte, tracą zaufanie do bliskich i tego, że ktoś będzie zaspakajał ich potrzeby. Ciągle mają nadzieję, że coś się zmieni. Dla małego dziecka, brak bliskości z opiekunem, emocjonalny dystans z jego strony, jest stratą, gdyż taka sytuacja jest nienaturalna z perspektywy rozwojowej. Ostatecznie, dziecko przestaje okazywać emocje, wycofuje się, ma poczucie bycia opuszczonym. Już w 4. miesiącu życia dziecko jest w stanie to zauważyć, pomimo że śmierć jest dla niego pojęciem irracjonalnym.

     W okresie od 2 do 5. roku życia dziecko zaczyna rozumieć, czym jest śmierć. Nie jest ona dla niego czymś ostatecznym i nieodwołalnym, ale na pewno zagrażającym. Obserwacje otaczającego świata przez dziecko są konkretne, opierają się na tym, co można dostrzec „gołym okiem” i śmierć dla takiego dziecka to brak oddechu, brak ruchu, brak możliwości mówienia. Wczesne dzieciństwo to okres egocentryzmu dziecięcego, dziecko jest często przekonane, że wszystko, co się dzieje, jest jego winą. Myśli, że ktoś odszedł, bo było ono niegrzeczne bądź mówiło źle o tej osobie. Silne poczucie winy może wywołać objawy psychosomatyczne, bo w tym wieku nie potrafi jeszcze komunikować otoczeniu swoich emocji. Dziecko w tym wieku nie rozumie jeszcze metafor i wypowiadanie ich może wywołać różne lęki, które mogą skutkować pojawieniem się np. koszmarów sennych, problemów z moczeniem się, tików nerwowych.

     Dziecko pomiędzy 5 a 8. rokiem życia coraz bardziej interesuje się, czym jest śmierć.  Już wie, że śmierci nie można odwrócić. Jest przekonane jednak, że umiera się jako starzec. W 7. roku życia dziecka rozwija się umiejętność logicznego myślenia i operacji konkretnych. Dziecko rozumie, że ono również może umrzeć lub że może zostać samo, kiedy rodzice będą umierać. Śmierć to dla niego oddzielenie od innej osoby. Dziecko personifikuje śmierć, wyobraża ją sobie pod postacią duchów, czarownic. Rozmowy z dzieckiem, umożliwianie im okazywania swojej emocjonalności, przyzwolenie na emocje pozwoli dzieciom uporać się
z trudnymi przeżyciami, w tym lękiem przed śmiercią. Jednak ważne, aby wypowiedzi te były jasne i konkretne, tak, aby nie pobudzały wyobraźni dziecka. Okazywanie własnych emocji przez opiekuna może pokazać, że nie ma w ich przeżywaniu niczego złego czy nieodpowiedniego. Innym sposobem na pomaganie dzieciom w ich przeżyciach mogą być bajki terapeutyczne. Może się zdarzyć, że śmierć bliskiej osoby wprowadzi zmiany
w pełnionych rolach w rodzinie, co wywoła zachowania buntownicze i silną złość w dziecku. Należy mu na nie pozwolić.

     Później, pomiędzy 8 a 12. rokiem życia, dziecko zaczyna już pełni wiedzieć czym jest śmierć. Rozumie, że jest ona czegoś skutkiem. Młody człowiek w wieku 12 lat jest szczególnie zainteresowany fizycznymi aspektami śmierci. Ma już świadomość tego, że śmierć jest nieodwracalna, ale jest dla niego jeszcze odległa w czasie. Zaczyna się jednak zastanawiać, jaki jest sens życia, przemijania. Niekiedy również tworzy swoje własne teorie na ten temat. To, co usłyszy od otocznia, może znacząco wpłynąć na kształtującą się osobowość. Przeżywanie żałoby i śmierci jest dla nastolatka jednym z najtrudniejszych momentów, ponieważ cechą charakterystyczną dla samego okresu dorastania jest to, że przeżycia i emocje są skrajne i zmienne. Młody człowiek w tym wieku ma trudność z przyznawaniem się do nieprzyjemnych emocji, w tym przede wszystkim smutku, dlatego może reagować w wielu sytuacjach buntem i izolacją.

      Jedną z najtrudniejszych strat dla małego dziecka jest śmierć rodzica (Walsh F, McGoldrick M. Loss and Family, 2004, za: Janusz B., Drożdżowicz, L, 2013). Sposób reagowania zależy od tego, jaki był dotychczasowy świat dziecka. Może ono czuć się smutne, opuszczone, może przeżywać lęk i wrogość. Czasem też może chcieć umrzeć, aby zostać zauważone.

 

Bibliografia:

Borkowski, I., Dzisiaj oswoimy śmierć. Tanatopedagogiczna literatura adresowana do dzieci na współczesnym polskim rynku książki, Biblioteka Nostra, Śląski Kwartalnik Naukowy, nr 1(43), 2016, str. 10-25.

Janusz B., Drożdżowicz, L, Śmierć i żałoba. Oddziaływania terapeutyczne, Psychoterapia 2 (165), Uniwersytet Jagielloński, 2013, str. 45-54.

Ostrowska, A., Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa, Wydawnictwo IFIS PAN, Warszawa, 2005, str. 51-56.

Tumbo Pomaga, Fundacja Hospicyjna, Żałoba - Poradnik dla rodziców i opiekunów

www.zycieszkoly.com.pl/artykul/kazdy-kto-sie-urodzil-kiedys-umrze

www.opieka.edu.pl/w-jaki-sposob-dzieci-postrzegaja-smierc

Zdankiewicz- Ścigała, E., Herda, M., Odachowska, E., Psychologia Wychowawcza, nr 13/2018, str. 25-38.